गुजराती साहित्य में भालण कृत ‘रामविवाह आख्यान’

गुजराती साहित्य में भालण कृत ‘रामविवाह आख्यान’

भारतीय साहित्य में रामायण की कथा साहित्यिक और धार्मिक दोनों तरह से महत्व रखती हैं | भारत की सभी भाषाओँ में इस कथा पर लिखा साहित्य मिलता हैं | इसे गुजराती भाषा का साहित्य भी अनछुआ नहीं रहा | मध्यकाल से ही गुजराती साहित्य में रामकथा पर कई स्वरुप की कई साहित्यिक कृतियाँ लिखी गयी हैं | जैसे भालण ने ही ‘रामविवाह आख्यान’ के अलावा ‘रामबालचरित्र के पद’, ‘मामकी आख्यान’, ‘सीताहरण’, ‘अंगदविष्टि’, ‘रामायण(अपूर्ण) कृति भी रामकथा के परिपेक्ष्य में लिखें हैं | उसके बाद नाकर ‘रामायण’ और लव-कुश आखयान’ लिखा है; विष्णुदास, वजियो, लक्ष्मीदास, समयसुंदर, प्रेमानंद, गोंविद, शामल, पूरीबाई, कृष्णाबाई, प्रीतम, दयाराम जैसे मध्यकालीन अनेक कविओं ने रामकथा पर आख्यान लिखें हैं |

भालण कृत ‘रामविवाह आख्यान’ की एक ही प्रत भो.जे.विद्याभवन- अहमदाबाद में उपलब्ध हैं | आख्यान प्रसिध्ध कृतियों के लोक प्रचलित प्रसंगों पर आधारित गेय मध्यकालीन साहित्य स्वरुप हैं | २१ कड़वा में विस्तृत इस आख्यान का संपादन गुजराती साहित्य के साहित्यकार डॉ. बलवंत जानी ने ‘भालण कृत ‘रामविवाह आख्यान’ स्वाध्याय और वचना पुस्तक में किया हैं | इस पुस्तक में डॉ. बलवंत जानी ने ‘रामविवाह आख्यान’ की हस्तप्रत के ऊपर से शास्त्रीय वाचना दी हैं और इस विषय अनुसंधानित साहित्यकार भालण के समय औरे उसकी कृतिओं के विषय में भी गहन अध्ययन इस पुस्तक में प्रस्तुत किया हैं | उसके साथ उन्होंने इस पुस्तक में मध्यकालीन ‘रामविवाह आख्यान’ की मूल प्रत को दिया वांचन हेतु दिया हैं, साथ में लिपि परिचय, प्रत परिचय, संपादन करने की पध्धति, कथासार औरे कठिन शब्दों की सूचि भी दी हुई हैं |

कवि भालण गुजराती साहित्य में आख्यान के पिता कहलातें हैं | गुजराती साहित्य में विषयसामग्री और निरूपणरीति में उल्लेखनीय प्रदान दिया हैं | उन्होंने रामकथा, कृष्ण कथानक, शिवकथानक, शक्तिकथानक औरे महाभारत के प्रसंगो पर आख्यान का निर्माण किया हैं | कई कृतियाँ काव्यात्मक स्वरुप में हैं, तो कई कृतियाँ कड़वाबद्ध् स्वरुप में लिखी गई हैं, या फिर पदबंध और कड़वा का मिश्र स्वरुप भी उनकी कृतिओं में देखनें को मिलता हैं | चुकी उनके समय में आखयान का निश्चित स्वरुप प्रकाश में नहीं आया था इसलिये उनके आख्यानों में कई जगह स्पष्ट आख्यानिक विलक्षणता नहीं देखनें को मिलती जितनी उनके बाद के आख्यान कवि प्रेमानंद में दिखाय देती हैं | रामायण के परिपेक्ष में उन्होंने ‘रामविवाह आख्यान’ के अतिरिक्त राम के पात्र को विशिष्ट महत्व देने हेतु रामबाल चरित्र के कई पदों के भी रचना की हैं | पूरे ‘रामायण’ की कृति उनकी पूर्ण नहीं हो पाई |इन सब उनकी रचनाओं का अभ्यास करने के बाद भालण हमें रामभक्त जरुज दिखाय देंगे |

आख्यान मध्यकालीन ऐसा साहित्यक स्वरुप हे जिसमें आपको महाकाव्य, खंडकाव्य या कथाशैली के कोई भी स्वरुप को देख सकते हैं औरे उसमे कई सारी महाकाव्यों, या उनके प्रसंगों या मिश्र प्रसंगों की कथाओं का आलेखन मिलता हैं | संस्कृत काव्य साहित्य में भी जो महाकाव्य परम्परा मिलती हैं उसी प्रकार की शैली को गुजराती मध्यकालीन साहित्य में आख्यान काव्य स्वरुप कहे सकते हैं ,जो ज्यादातर महाकाव्य के स्वरुप से तो प्रमाण में छोटी होती हैं | आख्यान कथा ‘कड़वा’ में विभाजित होती हैं | उसमे आते पद को ‘कड़ी’ कहते है | ‘कड़वा’ के आरम्भं के दो पद ‘मुखबंध’ कहलाते हैं और उसमें ‘कड़वा’ में आनेवाली कथा की पूर्वभूमिका होती हैं, जबकि ‘कड़वा’ के बीच के भाग को ‘ढाल’ कहते हैं | जिसमे मुख्य कथानक आता हैं और वो निश्चित राग में लिखा जाता हैं | कड़वा के अंत की दो कड़ी को ‘वलण’ या ‘उठलो’ कहते है, जिसमें उसके बाद आनेवाली कथा का अंश होता हैं | गुजराती में आख्यान लिखे गए उसमें प्रारभं में ईश्वर स्तुति के साथ ‘मंगलाचरण’ से होता है, और अंत आख्यान की ‘फलश्रुति’ के साथ होता हैं | गुजराती साहित्य में जो आख्यान स्वरुप हे उसमें मध्यकालीन गुजराती भाषा, उस समय-स्थल के वर्णन, समकालीन रीति-रिवाज, बोली, जनसमुदाय की ज़कियाँ और उसके साथ पौराणिक प्रसंगालेखन भी घुल-मिल गए महसूस होते हैं | उस समय लिखे किसी भी आख्यान में आपको गुजराती सामाजिक-आर्थिक-धार्मिक-राजकीय परिवेश का संदर्भ मिलता हैं | जिसके लिए मुनिश्री हेमचंद्राचार्य अपने ग्रन्थ ‘काव्यानुशासन’ में “आख्यानकसंज्ञा तल्लभते यद्यमिनयन पठन गायन” व्याख्या देते हैं |इस कथामूलक काव्य स्वरुप में कई छंद का भी उपयोग किया जाता हैं | उसमे पुराण, इतिहास और कल्पना का संमिश्रण होता हैं | उसमें कथा विषय को कड़वा में विभाजित किया जाता हैं|

‘रामविवाह आख्यान’ का प्रारम्भ राग केदारो में राम को प्रणाम करके फिर लम्बोदर गणेश की स्तुति करते हैं, फिर रघुनाथ के विवाह का प्रसंग ही आख्यानकार ने क्यों पसंद किया उस इच्छा को दर्शाया हैं | कथा का प्रारम्भ करते ऋषि विश्वामित्र राक्षसों से अपने यज्ञ की रक्षा हेतु सूर्यवंशी राजा दशरथ के पास पुत्र राम की मदद लेने अयोध्या आते है, यह प्रथम ‘कड़वा’ समाप्त होता हैं | फिर एक के बाद एक २१ कड़वा में राम के बालकाण्ड से जुड़े कई प्रसंग को जोड़ कर रामविवाह तक के प्रसंग को विस्तार से आलेखन किया गया हैं | उसके बाद राज्यसभा में  विश्वामित्र का स्वागत, मारीच आदि राक्षसों से उत्पन हुई समस्या आलेखन और राम को अपने साथ में जाने की बात रखना | दशरथ राजा का भावुक होना और राम की जगह पर खुद के आने का प्रस्ताव रखना | इस कथन पर राम के प्रभाव का विश्वमित्र द्वारा गुणगान और ऋषि वशिष्ठ के उसमे सम्मति दे कर राम-लक्ष्मण को ऋषि विशामित्र के साथ वन में भेजने की कथा के विस्तारपूर्वक वर्णन चौथे ‘कड़वा’ अंत होता हैं |

अब कथा आगे बढ़कर ऋषि विश्वामित्र राम-लक्ष्मण को रस्ते में बला-अतिबला की विद्या सिखतें हैं | आगे बढ़ते दो रास्तें आते है, जहाँ से एक रास्ता ताड़का राक्षस का ‘सुंदरवन’ है, क्षत्रिय धर्म का पालन करते दोनों भाई ‘ताड़का, मारीच, सुबाहु जैसे राक्षसों का वध कर(उद्धार कर), ऋषि विश्वामित्र के आशीष प्राप्त करते हैं | ऋषि विश्वामित्र को जब जनकराजा की और से सीता-स्वयंवर का निमंत्रण आता है और वहीँ आख्यानकार जनकराज, विदर्भ नगरी, सीता जन्मकथा और त्रम्बुक धनुष की कथा को मूल कथा के साथ जोड़ देते हैं | सीता-स्वयंवर में जनकराजा ने धनुषशाला में जो त्रम्बुक धनुष रखा है उसे जो उठा कर चढ़ा पाए उसी के साथ सीता का विवाह करने की शर्त रखी | लंकापति रावण मध्यरात्रि को चोरी-छुपे धनुष देखने और उठाने धनुषशाला में जा कर विफल होते हैं उसका वर्णन सातवें कडवे में होता हैं |  फिर आठवें कड़वे में भालण अपनी कला और शैली का प्रदर्शन करते विदर्भ नगरी जानेवाले रास्तों का प्राकृतिक वर्णन करते हैं | वहीं आख्यानकार गौतम ऋषि और उसकी पत्नी अह्ल्या की कथा, गौतम ऋषि का श्राप, इंद्र का व्यभिचार और मति भ्रमण की पौराणिक कथा को दो कड़वे में प्रस्तुत किया हैं | श्राप के अनुसार दशरथ पुत्र राम पाषाण बनी अहल्या को चरण स्पर्श करेंगें तभी उसे मुक्ति मिलेगी उस कथा का आलेखन यहाँ किया गया हैं | उसके बाद राम की कीर्ति चारों दिशाओं में फ़ैल जाती हैं, तब गंगा किनारें नाविक की कथा का आरम्भ होता हैं, नाविक राम को नावं में बिठाने से इनकार करता है, क्यूंकि राम के चरण स्पर्श से उसकी नावं स्त्री बन जाये तो , इसलिए ऋषि विश्वामित्र के कथन पर वो पहेले राम के पैरों को धोता हैं और फिर नावं में बैठ कर गंगा पार विदर्भ पहुचतें हैं | वहां राम-लक्ष्मण का राज्यमार्ग पर धन्यता से नगरजन और राजा स्वागत करते हैं | वहां सीता-स्वयंवर के लिए कई राज्य के राज आये हुए है, वहीँ विष्णु के अवतार राम और उनकी अर्जित कीर्ति के कारण ऋषि विश्वामित्र और राम-लक्ष्मण का स्वागत करते है | जानकी सीता राम को देखकर ही मन, वचन से अपना स्वामी मानती हैं |

चौद्वें कड़वे से सीता-स्वयंवर का वर्णन, त्रम्बुक धनुष का वर्णन, पृथ्वी के अनेक राजा के वर्णन और इतने बड़े धनुष को कोई उठा नहीं सकता वो बात सभागृह में चर्चा का विषय बनती हैं, सभी राजाओं की धनुष उठाने की असमर्थता को जान कर अंत में राम ये धनुष को उठा के चढाते है और ये शिव धनुष के दो टुकड़े हो जाते है, पूरी धरा हिल जाती हैं और सीता सहर्ष राम को वरमाला पहेनाती हैं |

अब सत्रह में कड़वे से उन्नीसवें कड़वे तक मिथिला नगरी के राजा जनक को सपरिवार निमंत्रण भेजना, वहां इस समाचार को जान उत्सव का माहोल, बारात में अठारा वर्ण के लोगों को सामिल कर आगे बढ़ना, उसमें ब्राह्मण, ज्योतिषी, कविओं, सोनी, वैश्य, क्षत्रिय, बनिया, गन्धर्वो जैसे विविध जाती और व्यवसाय के लोगों को बारात में मिथिला से विदर्भ नगरी ले जाया जाता हैं | उस सारे वर्णन को भालण ने इस आख्यान में पुरे गुजराती समाज के सामाजिक चित्र को उद्धुत किया हैं | यहाँ विवाह का वर्णन, उससे जुड़े रीति-रिवाज सभी में गुजराती समाज-व्यवस्था की ज़ाकियां मिलती हैं | खान-पान, रहन-सहन में भी गुजरात दिखाई देता हैं | देशी राग में गान की हुई गुजराती ग्राम्य रीति की लग्नविधि को सायद सामान्यजन के दिल में पहुचनें के लिए साधन के सामान उपयोग किया गया लगता हैं | फिर अंत में कन्यादान की विधि, विदर्भ का आतिथ्य सत्कार, बारात की बिदाई, परशुराम का आगमन और चारो तरफ फैलें आंनंद को व्यक्त किया हैं | फलश्रुति के इक्किस्वें कड़वे में

“विहवा राम लक्षमण तणो जे करे श्रवणे पान

ते मात उदरे आवे नहीं रे लक्ष चोरासी खाण ||२६८||

शीखे गाए सांभले ते वैकुंठ पामे वास

नव राग सोहामणा पदबंध लील विलास ||२६९||

धन्य गुरुनी क्रिया ऐ पुरण हवा सार

कर जोड़ी कहे भालण जन पदबंध करां विस्तार ||२७०||”

इस के बाद इस प्रत में ये आख्यान के लिखने की तिथि का वर्णन करता है, ‘१८५० के भाद्रवा वदी पांचम ने शंनेउ’ लिखा हैं | लिपिकार का नाम भी हस्तप्रत में लिखा होता हैं |

वाल्मिकी रामायण के बालकाण्ड या भारतीय कथासाहित्य में निरुपित रामायण से जुडी कथाओं, अहल्या कथा, नाविक कथा, सीता जन्म, धनुष महत्व, सीता-स्वयंवर और राम-विवाह की कथा को २१ कड़वा में जोड़कर एक साहित्यिक आख्यान कृति का निर्माण किया गया हैं | यहाँ राम की चरित्र की भव्यता को शब्दों में प्रदर्शित किया हैं | राम के चरित्र के निर्माण हेतु जितने भी कथानक उपयोगी हो सकते थे उसका पूरा परिचय दे कर उद्धत किया हैं | ये भलाण की कथनकला का परिचय देता हैं | अहल्या प्रसंग जो वाल्मीकि रामायण में इतना महत्व नहीं रखता उतनी विस्तृत कथा को यहाँ महत्व दिया है जो वाल्मीकि रामायण से इस आख्यान तो अलग करती हैं | यहाँ दशरथ का पितृ वात्सल्य, क्षत्रिय धर्म, राग के साथ मिला हुआ राम भक्ति का लय-गान, सामान्यजन भी समज सके उतनी सरलता से कथा को समकालीनता से भालण ने  जोड़ दिया हैं | वाल्मीकि रामायण के बालकाण्ड के १ से ७७ सर्ग के सारे मुख्य कथा प्रसंगो को एक सूत्रता में नहीं पर ज्यादा-कम कथा का उपयोग कर अपनी सूज़-बुज़ से जोड़ा-तोड़ा हैं | जो प्रारम्भिक आख्यान स्वरुप की रचना में उल्लिख्नीय कहा जा सकता हैं | भारतीय कथासाहित्य में शतपथ ब्राह्मण से लेकर वैदिक साहित्य के अनेक ग्रंथो में या टीकाओं में अहल्या कथा, इंद्र कथा के विकास और बिज का उपयोग यहाँ विशेष तह राम के महत्व को दर्शाने के लिए उपयोग किया गया है, जिससे हम कह सकते है कि भालण साहित्य शास्त्रों का अभ्यास भी किया होगा |

इस प्रकार गुजराती मध्यकालीन साहित्य में आख्यान पिता भालण ने ‘रामविवाह आख्यान’ को रामायण का न केवल सामान्य गुजरातीजनों को या भावकों परिचय या आनंद देने के लिए सर्जन नहीं किया अपितु साहित्यकला को पौराणिक साहित्य, इतिहास और धार्मिकता से जोड़ कर भारतीय संस्कृति में अपना चिरकालीन योगदान भी दिया हैं | 

‘ગર્ભગાથા’

‘ગર્ભગાથા’

-      વાર્તાકાર : હિમાંશી શેલત

પ્રથમ આવૃત્તિ :૨૦૦૯     કુલ પાના :૧૧૨     કિં :૭૫/-      કાચું પૂઠું, ડિમાઈ     પ્રકાશક :અરુણોદય પ્રકાશન, અમદાવાદ.

અનુઆધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યમાં ટૂંકીવાર્તાક્ષેત્રે પોતાનું મહત્વનું યોગદાન આપનાર લેખિકા હિમાંશી શેલત વાસ્તવિક અને સામાજિક સમસ્યાઓને વાચા આપતો વાર્તાસંગ્રહ ‘ગર્ભગાથા’ પ્રગટ કરે છે. આ સંગ્રહની કુલ સાત વાર્તાઓમાં લેખિકા મહિલાઓની વિવિધ ભાવસ્થિતિ, સામાજિક સ્થિતિ અને સવિશેષ માતૃત્વની લાગણીને વિવિધ પરિસ્થિતિ અને સ્વરૂપે વ્યક્ત કરે છે.

‘મૃત્યુદંડ’ વાર્તામાં લેખિકા સંતાન જન્મની ઘેલછામાં બંધાતી જતી અંધશ્રદ્ધાની મજબૂત પકડ, પુરુષપ્રધાન સમાજમાં સંતાન ન જન્મવા માટેનું સ્ત્રી પર થતું દોષારોપણ, દેવના દીધેલ પુત્રને બળાત્કારના આરોપસર ફાંસીની સજા થવી, જેવા સમાજમાં બનતા મુદ્દા પર કટાક્ષ કરે છે. આ વાર્તામાં લેખિકા સ્ત્રીના ડરને ‘ગર્ભની પીડાનો ખાળી ન શકાય એવો ડર’ કહી માતૃત્વની લાગણીને વ્યક્ત કરે છે.

‘છેક આવો માણસ...’ વાર્તામાં આધુનિક સમયના કહેવાતા સંસ્કારી લોકોની અંદર વસતા નિર્દય વ્યક્તિત્વોના દર્શન લેખિકા કરાવે છે. વિના કારણે સગર્ભા કૂતરીને લાત મારવી, વગર વાંકે પત્ની સાથે મારઝૂડ કરવી એવી આપણા સમાજની મામૂલી લાગતી વાતોને વણી લઇ સંવેદનશીલ નાયિકાના પાત્રને આધુનિક બનાવાની કોશિશ કરે છે.

‘સાતમો મહિનો’ વાર્તામાં સંતાનના જન્મ થતા સુધીની માતૃત્વની લાગણી, કુટુંબનિયોજનની વાત અને કોમીહુલ્લડ વખતે બળત્કાર અને માણસોની વિકૃતિઓનો ભોગ બનતી સગર્ભા સ્ત્રીનું ખૂબ જ હદયદ્રાવક વર્ણન થયું છે.

‘કમળપૂજા’ વાર્તામાં વિવિધ ગૂનામાં જેલમાં ગયેલા પતિની અનુપસ્થિતિમાં ત્રણ ત્રણ પુત્રોનું મહામહેનતે પાલન-પોષણ કરતી સ્ત્રીના ચારિત્ર્ય ઉપર પોતાને ‘મરદ’ ગણતા તેના પુત્રો શંકા કરી અને પોતાના ઘરની આબરૂ સાચવવાના ખોટા આડંબે પોતાની જ જનેતાને હથોડાના ઘા મારી ભોંય ભેગી કરે છે, એવી વિચિત્ર છતાં કરુણ- પુરુષપ્રધાન સમાજની દંભી વાસ્તવિકતાનો ચિતાર મળે છે.

‘માટીના પગ’ વાર્તામાં આઝાદીની લડતમાં દેશની સ્વતંત્રતા માટે લડતા અને આદર્શવાદી વિચારધારા ધરાવતા પરંતુ સમાજની સંકુચિત માનસિકતા પર લેખિકા પ્રહાર કરે છે. ગર્ભનું પરીક્ષણ કરાવતા અને દહેજપ્રથાને ઉત્તેજન આપતા લોકો, ‘દીકરો જ હશે તો ભાગ ખૂલી જવાના’- એ માનસિકતા જે ભ્રૂણહત્યાના પાયામાં રહેલો પ્રશ્ન છે તેને અહીં વાચા મળી છે.

‘પ્રલય’ વાર્તામાં માતા-પુત્રીના પ્રેમ અને હોસ્ટેલમાં રહેતી પુત્રીની રહસ્યાત્મક આત્મહત્યા વિશે જણાવ્યા બાદ લેખિકા વાર્તામાં નાયિકાના દૂરની સંબંધી દીકરી- સાસરીયાના દબાણ હેઠળ ગર્ભપાત કરાવે છે ત્યારે નાયિકાના મુખે કહેવાયેલી વેધક વાત વાર્તાના કેન્દ્રમાં છે, ‘કોઈ દબાણ કરે એટલે પેટની દીકરીને લોચાની પેઠે કાઢી નાખી! અરેરે, આપણા કરતા તો પ્રાણી સારા... તારું ભણતર તને જ ખપમાં ન આવ્યું’.

આ સંગ્રહની છેલ્લી વાર્તા ‘ગર્ભગાથા’ જેના પરથી આખા વાર્તાસંગ્રહનું નામાભિધાન થયું છે, તેવી લાંબી-ટૂંકીવાર્તાનું ઘડતર લેખિકાએ ખૂબ જ ઉત્કૃષ્ટ રીતે કર્યું છે. ગર્ભ અને માતૃત્વ સાથે વણાયેલી દરેક સામાજિક સમસ્યાઓનું ગૂંફન અહીં એક વાર્તામાં લેખિકાએ કરી લીધું છે. ગર્ભમાં મોટી થઇ રહેલી દીકરી ‘અસ્તિ’નું અસ્તિત્વ જોખમમાં આવે છે ત્યારે એક કાલ્પનિક અજન્મા પાત્ર ‘અસ્તિ’ને લેખિકા વાચા આપે છે. ‘અસ્તિ’ પોતાની માતા ‘રેવતી’ને ગર્ભપાત ન કરવા સમજાવવા માટે એક પછી એક રેવતીના પરિવારની સ્ત્રીઓની કથા વાર્તામાં આડકથારૂપે કહે છે. તેમાં રેવતીની વડનાનીની વિધવા જીવનની સમસ્યાઓ, દીકરીની આબરૂ સાચવવા તેમણે કરેલા આપઘાતની ઘટના, નાનીમાના જીવનની કરુણતા, નાનાનો શંકાશીલ સ્વભાવ, પાર્વતીમાસીનું વાંઝીયાપણું અને તેની સાથે જોડાયેલી લાગણીઓનું થતું હનન અને અંતે પાગલપણા સુધી પહોચવું, આ ઉપરાંત રેવતીના પોતાના માતા-પિતા જ રેવતી અને તેની જોડકી બહેનોનો ગર્ભપાત કરવા તત્પર બનેલા અને છતાં ગર્ભપાત ન થતા આખી જિંદગી તેમણે પિતાના રોષનો ભોગ બનવું પડ્યું હતું. આ બધા રહસ્યમય સત્યોને જણાવી લેખિકા સ્ત્રીઓના દરેક કાળે થતા શોષણ, અન્યાય અને લાગણીના હનનને અભિવ્યક્ત કરે છે. ‘અસ્તિ’ પણ દીકરી તરીકે જન્મવાની છે તે જાણી તેના પિતા ગર્ભપાતની વાત કરે છે ત્યારે ફેક્ટરીમાં પૂજા હોવાથી ફોઈબા આ પાપને ઠેલવવા જણાવે છે. અહીં રૂઢિજડ માનસિકતા અને દંભી સમાજની છબી પ્રસ્તુત થાય છે. આ બધી કથા સંભળાવતા અને રેવતીના મનોમંથનને અનુભવ્યા પછી ‘અસ્તિ’ને પણ હવે પૃથ્વી પર જન્મવાનો મોહ રહ્યો નથી. આ વાર્તા શામળની આડકથા, મધ્યકાલીન મુસ્લિમ શાસનકાળના રાજવી સમાજ, ‘અસ્તિ’ની જીવવાની જીજીવિષામાં ડાર્વિનનો ઉત્ક્રાંતિવાદ અને ‘અસ્તિ’ના જીવવાના છૂટી ગયેલા મોહમાં ‘તત્વમસિ’ની ભાવનાનો સુભગ સુમેળ કરી બતાવે છે. આજ વાર્તામાં ‘અસ્તિ’ની ન કહેવાયેલી વાર્તામાં સ્ત્રીભ્રૂણથી ભરેલા કૂવાના દ્રષ્ટાંત દ્વારા લેખિકા સમાજનું વાસ્તવિક અને વિરૂપ પ્રગટ કરે છે.

આખા સંગ્રહમાં લેખિકાના લેખન વિશેની વિશેષ રસપ્રદ વાત એ છે કે લેખિકા મોટેભાગે વાચક સાથે સીધો સંપર્ક કરતા લાગે છે, જાણે વાચકને વાર્તા લખતા શીખવાડતા ન હોય! વાર્તાના કથાવસ્તુને વાર્તાના સ્વરૂપમાં કેમ ઢળાય તેની લેખિકાને જે અનેરી સૂઝ છે તે વાચક-ભાવક સાથે વહેંચે છે અને સાથે રોજબરોજની દેશ-વિદેશની કે આસપાસની બનતી ઘટનાઓને ટૂંકીવાર્તામાં ભેળવીને તેની પાછળ રહેલી સૂક્ષ્મ સંવેદનાને વ્યક્ત કરતા જણાય છે. એક સ્ત્રી માતા, પત્ની કે પુત્રીની વિવિધ ભૂમિકાનો ત્રિવેણી સંગમ રચી આસપાસના જગત અને વ્યવહારને કારણે જે સંઘર્ષનો અનુભવ કરે છે તેને હૂબહૂ ચિત્રાત્મક રીતે લેખિકાએ અહીં વ્યક્ત કર્યું છે.

-ડૉ. હેતલ કિરીટકુમાર ગાંધી

'અમે અહીંથી નહીં જઈએ'

નરક સમા ખાડાના ભૂતલ પર પાંગરતું સંવેદનાનું નાટક

‘અમે અહીંથી નહીં જઈએ’

નાટક સાહિત્યનું દ્રશ્ય-શ્રાવ્યના સુમેળને સમાવતું અનોખું માધ્યમ છે. આંખની સામે સાદ્રશ્ય ભજવાતું અને માનવીના ચિત્તને ચિત્રિત કરતું, માનવીની સંવેદનાઓને રસમાં તરબોળ કરી જીવનની દિશા અને દશાનું સાંગઠું ગોઠવતું લયબદ્ધ સાહિત્યસ્વરૂપ છે. ફક્ત માનવીના ચિત્તની સાથે રમતા તો સાહિત્યના દરેક સ્વરૂપને આવડે, પરંતુ પાત્રોના અભિનયની કળાને ઉજાગર કરી જીવંતતાનું પ્રગટીકરણ નાટક કે એકાંકીને સુપેરે આવડે. નાટક  ફક્ત લેખિત સ્વરૂપમાં જ સાર્થક નથી પરંતુ રંગમંચ પર અભિનિત સ્વરૂપે પણ સાર્થક થવું જરૂરી છે.

                ગુજરાતી સાહિત્યના સાંપ્રત સમયના એકાંકીકાર અને નાટ્યકાર એવા સતીશ વ્યાસના દરેક નાટક મુદ્રિત સાથે અભિનય પામ્યા છે. ૨૦૧૩માં પ્રગટ થયેલું  ‘અમે અહીંથી નહીં જઈએ’ નાટક તેમના નો-પાર્કિંગ એકાંકીસંગ્રહના ‘અમે અહીંથી નહીં જઈએ’ એકાંકીનું નાટ્યરૂપાંતરણ છે, Modify સ્વરૂપ છે. આ દ્વિચક્રી નાટકમાં એક જ મંચ પર દ્રશ્યે થતી જગ્યા અને ચોક્કસ નામ વગરના થોડાં પાત્રો દ્વારા નાટકનું કથાવસ્તુ ઉપસાવવામાં આવ્યું છે. નાટકની કથા ક્યાંક ધીમી ગતિએ તો ક્યાંક મહિનાઓના Jump(કૂદતા) મારતી લાગે, પરંતુ માનવીય સાહજિકવૃત્તિઓને અકલ્પનીય વાતાવરણમાં પણ સમતુલિત અને સમાયોજિત થતી નિહાળી શકાય છે. સમયના પ્રવાહની સાથે જિંદગીમાં આવતા પરિવર્તનોથી ધીરે ધીરે વ્યક્તિ used to થાય, ટેવાય જાય છે અને એક પરિસીમાએ પહોંચી તેની આસપાસ કોઈપણ રીતે ગોઠવાયેલા જગતને ચાહવા લાગે છે, તેના મોહમાં ફસાય છે. ત્યારે પોતાની જિંદગીમાં થતા સકારાત્મક પરિવર્તનને પણ સ્થાન આપવા માનવી ઈચ્છતો નથી. આ રીતે વૈશ્વિક જગતની મનોભાષાના આંતરમંથને નાટકના માધ્યમ દ્વારા પ્રેક્ષકો સમક્ષ પ્રસ્તુત કર્યું છે.

                ‘અમે અહીંથી નહીં જઈએ’ નાટકની શરૂઆતમાં જ યુવકના હાવભાવથી થતી ક્રિયાઓ અને છાયા-પ્રકાશની યોજના દ્વારા અગવડભર્યું વાતાવરણ ઊંભું કરવાનો નાટ્યકાર દ્વારા પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. યુવતી ક્યાંકથી આવીને કોઈક સ્થળે પટકાઈ છે અને તેના કણસવાના ઉદગારથી નાટક શરૂ થાય છે. યુવતી અચાનક અવાવરી જગ્યાએ આવેલા યુવકને જોઈ ગભરાય છે. આ નવી જગ્યાએ કેટલાય સમય પછી કોઈક માનવી જોવા મળ્યું છે. યુવક તેને સ્વસ્થ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ધીરે ધીરે બંનેના સંવાદો દ્વારા ખાડાનું વાતાવરણ ઉજાગર થાય છે. આ વિશાલ ખાડામાં ફસાયેલી યુવતી બહાર નીકળવાનો ઘણો પ્રયત્ન કરે છે અને યુવકની નિયત પર પણ શંકા કરે છે પણ યુવક ખૂબ સ્વસ્થતાથી યુવતીને સાચી પરિસ્થિતિનો પરિચય કરાવે છે. યુવતી જયારે યુવકને પૂછે છે કે, ‘તમે અહીં કેટલા સમયથી છો?’ તેના જવાબમાં યુવક કહે છે ‘એય ભુલાય ગયું છે. કદાચ અઠવાડિયાથી, કદાચ મહિનાથી, કદાચ વર્ષોથી, કદાચ સદીઓથી...અહીં જાણે કે કાલાતીત થઇ ગયો છું.’(પૃ.૫) અહીં નાટ્યકાર જાણે નરસિંહ મહેતાના પદોમાં જોવા મળતા બ્રહ્મ-પરબ્રહ્મની પરિકલ્પના કરતાં જણાય છે. તેથી જ તો યુવતી દિવસો ગણવાનું વિચારે છે ત્યારે ‘મને તો અહીં એક દિવસ જ વિતાવેલો લાગે છે પણ દિવસ કયો? બ્રહ્માનો દિવસ.’(પૃ.5) ખાડાના ભૂતલ વિશે વર્ણન કરતાં યુવતી જયારે કહે છે કે, ‘અહીં તો અફાટ મેદાન દેખાય છે! આ બાજુ દેખાય છે અસીમ આકાશ! ત્રીજે આ બાજુ રણની આંધી ચઢેલી છે! (ચોથે ખૂણે) ને આ બાજુ દેખાય છે વિરાટ સાગર!’ (પૃ.૬) તેના જવાબમાં યુવક તેને મૃગજળ ગણે છે અને ‘ભૂતલ ભક્તિ પદારથ મોટું, બ્રહ્મલોકમાં નાહીં રે!’(પૃ.૭) આ નાટકમાં યુવતી અને યુવકની આંતરિક માનસિક પરિસ્થિતિ અને બાહ્ય અનિચ્છનીય પરિસ્થિતિને વિરામ અને વિરામચિન્હો દ્વારા બખૂબી ચિત્રિત કરી છે. મુદ્રિત સ્વરૂપે વંચાતું આ નાટક ભાવકની આંખ સામે ખાડાનું અને ત્યાંની પરિસ્થિતિનું દ્રશ્ય ઉપસ્થિત થાય છે. આ નાટ્યપ્રયોજનને કારણે જ નાટકને રંગમંચ પર રજૂ કરવા માટેનો દિગ્દર્શક અને અભિનેતાનો અવકાશ વધે છે અને તેથી નાટ્ય સક્ષમતા વધે છે.

        યુવતીનો થોડો સમય આ ખાડામાં વીતતા હવે ભૂખ, તરસ અને પ્રાથમિક જરૂરિયાત વિશેના પ્રશ્નો ઊભા થાય છે, આવી ગંદી-ગોબરી જગામાં રહેવાનું, કાટખાધેલા મ્યુનિસિપાલિટીના ગળતા પાઈપમાંથી ઝરતાં પાણીને પીવાનું ને પ્રાથમિક ઉપયોગમાં લેવાનું, સૂર્યના તડકામાં બપોરે જીવવાનું અને છાંયડો મેળવવા સૂર્યના ખસવાની રાહ જોવાની, ભૂખ લાગે તો રોજ સવારે શહેરની સડકો વાળનારા લોકો, રાત્રે કોઈ વ્યક્તિનું અધડું ખાતાં બચેલું, છાંદેલું ખાડામાં પધરાવે તે ખાવું, આ બધું સાંભળીને યુવતી અચકાય છે, પણ જ્યાં સુધી ‘મરવાની હિમ્મત ન આવે ત્યાં સુધી જીવવું’ એવા યુવકના કથનને કારણે ધીમે ધીમે સ્વાભાવિકતાને સ્વીકારવાની યાત્રા આરંભ તો કરે છે પણ હજી અહીંથી બહાર નીકળવાના સ્વપ્નને વળગી રહી છે, તેથી તો યુવતી કહે છે કે, ‘આ નરકમાં, આવા ભેજવાળા, સડતા, ગંધાતા નરકમાં હું નહીં રહી શકું.’(પૃ.૨૨) યુવતી સાથે યુવક શાલીનતાથી વર્તતો હોવા છતાં યુવતી તેને સુવ્વર, દુષ્ટ, પાપી કહે છે, યુવતી ખાડામાંથી બહાર નીકળવાની કોશિશ કરતી વખતે યુવક યુવતીને પડતા ઝીલી લે છે છતાં યુવતી યુવકની દાનત પર શંકા કરે છે, ત્યારે યુવક ‘હમણાં કાંઈ ઉતાવળ નથી’ એમ કહી ભરોસો આપે છે પણ યુવતી શંકા છોડતી નથી. આ નાટક પહેલા કોઈપણ પરિવર્તનનો અસ્વીકાર અને પછી ધીરે ધીરે પરિસ્થિતિનો સ્વીકાર કરવો, તેને પોતાની નિયતિ લેખી મોહ ઉત્પન્ન થતા એ અવાંછનીય પરિસ્થિતિમાંથી બહાર ન નીકળવાની જીદ કરવાની માનવ પ્રકૃતિનું પ્રતિબિંબ પાડે છે.

        નાટકના પ્રથમ અંકમાં યુવકથી ડરતી અને દૂર રહેવા પ્રયત્ન કરતી યુવતીને ભૂખ લાગતા ભૂખના પ્રકારો પર બંને વચ્ચે ઘણાં સંવાદો થાય છે જેમાં ઘણાં હળવા છે જેમકે, ‘સ્ત્રીની ભૂખ વધે એટલે પ્રુરુષની લાજનો પ્રશ્નો થાય’(પૃ.12) આ સંવાદો હળવા મિજાજથી શરુ થઇ ગંભીર સંવાદો સુધી પહોચે છે જેમકે, ‘ભૂખનું તો એવું છે ને મેડમ... જનમથી જ લાગેલી રહે... આજે લાગી છે એ ભ્રમ છે, એ લાગી છે જનમથી. જનમોજનમથી...આ ભૂખનું તત્વ સનાતન છે. આ સૃષ્ટિનો વિકાસ જ ભૂખથી છે – ભૂખ નથી તો કંઈ નથી. જગતના સર્વે માર્ગો આ ભૂખમાંથી નીકળે છે.’(પૃ.૧૫), છતાં એમ તો કહેવાય કે ‘ભૂખ લાગી હોય ત્યારે ધર્મશાસ્ત્ર કામ ન આવે.’ આમ, વીતતા દિવસો, ખાડાનું ભૂતલ, ભૂખ, છોકરા-છોકરીઓની વૃત્તિ, ગર્દભસેન વિશેના સંવાદો ઘણીવાર હળવા તો ઘણીવાર ગંભીર વાતાવરણનું નિર્માણ કરે છે તો કોઈ વખત એ સંવાદો વધારે પડતું લંબાણ કરતાં જણાય. આ ઉપરાંત સુપ્રસિદ્ધ સાહિત્યકાર ચિનુ મોદી કે ભગવાન વ્યાસ કે પછી એબ્સર્ડનો નાટકમાં થતો ઉલ્લેખ નાટ્યકારનું સીધું involvment(હસ્તક્ષેપ) નાટકને શિથિલ કરતાં જણાય છે.

આપકે આને સે યે કૈસા કરિશ્મા હો ગયા

કલ યહાં વિરાના થા ઔર અબ ગુલિસ્તાં હો ગયા!

અહીં, આ ગઝલોનો સહારો લઇ નાટ્યકાર યુવક અને યુવતી વચ્ચે લાગણીનો સંબંધ સ્થાપિત કરવાનો અવકાશ ઉભો કરે છે. તેથી જ સાંજના પાણી આવતા બાવરી બની ખોબે ખોબે પાણી પીવાનો પ્રયત્ન કરે છે ત્યારે ભીંજાયેલી યુવતીને જોઇને યુવકનો આટલા વર્ષોની અતૃપ્ત લાગણીઓ જાગી ઉઠે છે અને બોલે છે, ‘ભીંજાયેલી યુવતી પહેલી વાર જોઉં છું...ભીની યુવતી લાગે તો સુંદર જ.. માદક.. ભલે વહી જાય દરિયા ને દરિયા, ભલે વહી જાય નદીઓ ને નદીઓ.. પણ મારું તો મન હવે તૃપ્ત થઈ ચૂક્યું છે...(પૃ.૨૮) આમ, અજાણ્યા બે વ્યક્તિ એકબીજાની સાથે પરિચય કેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને પ્રથમ અંક પૂર્ણ થાય છે.

        બીજા અંકમાં સ્થળ તો ખાડો જ છે, પણ પરિસ્થિતિ જોવાની દ્રષ્ટિ બદલાય છે. ઉપરની પંક્તિમાં લખ્યું છે તેમ યુવતીના આવવાથી આ નરક જેવી જગ્યા પણ સુવ્યવસ્થિત દેખાય છે. ઉપરથી પડેલી વસ્તુને જોડીને બાથરૂમ બનાવ્યું છે, ગાદલું-તકિયા, ડબલાં પડ્યા છે, રેડિયો ચાલુ થાય છે,  યુવતી માટે સાડી મળી છે, એવી ઘણી ઉપરથી પડેલી વસ્તુઓથી આ ખાડો અને યુવક-યુવતીનો સંસાર સભર થયો છે. યુવક અને યુવતી બંને એકબીજાને પ્રેમ કરતાં થાય છે અને યુવતી કહે છે, ‘ઓહ! તારા સાનિધ્યમાં તો આ સ્થળ મને સ્વર્ગ જેવું લાગે છે. આ બ્રેડના ટુકડા કોઈ મિષ્ટાનથી કમ નથી લાગતા. આ ફાટેલાં વસ્ત્રો જરકસી જામા જેવાં લાગે છે.’(પૃ.34) હવે આવ્યાને અહીં કેટલો સમય થયો તે જાણવું યુવતી માટે હવે જરૂરી નથી, કારણ કે, હવે જાણે એક પ્રકારનો સમય વિનાનો ખંડ! સમયરહિતતા. અને આ સમયરહિતતાનો અનુભવ પ્રેમ સિવાય બીજી કોઈ રીતે થાય નહીં! એમ માનતી થાય છે. બીજા અંકના પૂર્વાધમાં યુવક અને યુવતી બંને વચ્ચે પાંગરેલા પ્રેમ ભર્યા સંવાદો અને ઉપમાઓ તથા થોડી પંક્તિઓથી ભાવકને જકડી રાખવાનો પ્રયત્ન થયો છે. ત્યારબાદ દ્રશ્ય બદલાય છે યુવક અને યુવતીના દામ્પત્યજીવનના પરિપાકરૂપે સંતાનના જનમનો સંકેત દેખાય, આમલી, ખાટી વાસ કે પેટમાં ગુંચળા વળવાના અભિનય દ્વારા જાય છે.

એક વખત તો, ‘આવી જગ્યાએ બાળક ન આવે તો સારું’ એમ યુવતીના સંદેહ પર આશાવાદી યુવક ‘ભલે પ્રગટે એ નૂતન કિરણ આ ગર્તમાં!’. આ સાથે બાળકના ભવિષ્યનો વિચાર કરતાં યુવતી મુંઝાય છે પણ યુવકના સંધિયારે, તેના ઈશ્વર પરના વિશ્વાસ અને સમજણથી યુવતી મુક્ત બની નિશ્ચિંત થઇ જાય છે. યુવતી પોતાની વાતને સાબિત કરવા ઘણી દલીલો કરે છે પણ શાસ્ત્ર અને ધર્મના ઘણા ઉદાહરણ દ્વારા યુવક તેને સમજાવે છે. ફક્ત બીજું બધું ભૂલીને આપણે આપણા બાળકને માણસ બનાવીશું, એવા નિર્ણય પર આવે છે. નાટકના ઉત્તરાર્ધમાં ગર્ભમાં રહેલ શિશુ(દીકરી) પિતા સાથે સંવાદ કરતી હોય તેવી નાટ્યપ્રયુક્તિને ધ્વનિ દ્વારા રંગમંચ દર્શાવવાનું આયોજન નાટકમાં કરવામાં આવ્યું છે. અહીં આ ગર્ભસ્થ દીકરી સાથે સંવાદની પ્રયુક્તિ હિમાંશી શેલતની ‘ગર્ભગાથા’ વાર્તાની યાદ અપાવે છે પરંતુ તેમાં દીકરીને બચાવવા માતા સંઘર્ષ કરે છે. અહીં આ નાટકમાં દીકરી પોતાને માતાથી બચાવવા માટે પિતાને ધન્યવાદ કરે છે. યુવક તેને સંતાનના ભવિષ્ય વિશેની માતાની સંશયાત્મક પરિસ્થિતિને કારણે આ ગર્ભની અનઈચ્છા ઘરાવેછે તે સત્યની પોતાની દીકરી સમક્ષ સ્પષ્ટતા કરે છે. અને કહે છે, ‘એને કંઇ દીકરા-દીકરીનો ભેદ નહોતો મનમાં!’(પૃ.૫૨) ત્યારે દીકરી કહે છે કે, ‘પપ્પા, હું નારીશક્તિ. એક વાર પ્રગટ થઇ પછી મને હણી ન શકાય, ને હવે તો બહાર આવી જ સમજોને!’ (પૃ.૫૨) આ સમયે નાટ્યકાર ભ્રુણહત્યાની સામાજિક વાતને સાંકળી લે છે.

        નાટકના ઉત્તરાર્ધમાં દીકરી જન્મી ચૂકી છે અને નિરાંત જીવન જીવતા તો ત્યાં જ આ ખાડાના શાંત વાતાવરણમાં હલચલ થાય છે, કંઇક આવાજ સંભળાય છે, ખાડાની ઉપર ખોદકામ ચાલતું જણાય છે અને પથ્થરો કોઈ ઉઠાવતું હોય એવું અનુભવાય છે પછી બે-ત્રણ મજૂરો અને મુકાદમ ખાડામાં યુવક અને યુવતીને જુએ છે અને મુકાદમ તેમને કહે છે, ‘એ જે હોય તે. હવે બહાર નીકળો અહીંથી, આ જગા અમારા માલિકે ખરીદી લીધી છે.’ (પૃ.૫૭) આભ તૂટી પડે છે, યુવક અને યુવતી પર. અને છેલ્લે ભારે હ્રદયે કાકલૂદી કરતાં યુવક અને યુવતી ‘અમે અહીંથી નહીં જઈએ’ એમ રટણ કરતાં રહે છે અને નાટક પૂર્ણ થાય છે.

        બે મુખ્ય પાત્ર, એક જ સ્થળ, બોલચાલના સંવાદો, વ્યવહારી સંવાદો અને રંગમંચ પર ભજવી શકાય તેવા આ નાટકની પૃષ્ઠભૂમિ માનવના આંતરમનને બખૂબી દર્શાવી નાટ્યક્ષમ બને છે. જ્યાં વર્ણન કે પદ્યની આવશ્કતા હોય ત્યાં મુક્યા છે પરંતુ ઘણા સાથે સંવાદોનું લંબાણ અને વધુ વાચાળતા નાટકને શિથિલતા તરફ ક્યાંક ક્યાંક દોરી જાય છે. પરંતુ એક રંગમંચમાં ભજવી શકાય તેવી દરેક યોગ્યતા ધરાવતું આ નાટક વધુ સંવેદનશીલ માહોલ ઉપસાવે છે.                                                        

-     ડૉ. હેતલ કિરીટકુમાર ગાંધી   

सिर्फ खुशियों को याद रखो ।

दो भाई समुद्र के किनारे टहल रहे थे ,
दोनों के बीच किसी बात को लेकर बेहस होगई, बड़े भाई ने छोटे भाई को थप्पड़ मार दिया ,छोटे भाई ने कुछ नहीं कहा सिर्फ रेत पे लिखा... "आज मेरे बड़े भाई ने मुझे मारा "--

अगले दिन दोनों फिर समुद्र किनारे घूमने के लिए निकले....छोटा भाई समुद्र में नहाने लगा.... अचानक वो डूबने लगा..... बड़े भाई ने उसे बचाया....
छोटे भाई ने पत्थर पे लिखा " आज मेरे भाई ने मुझे बचाया "

बड़े भाई ने पूछा जब मेने तुम्हे मारा तब तुमने रेत पे लिखा और जब तमको बचाया तो पत्थर पे लिखा ऐसा क्यों??

विवेकशील छोटे भाई ने जवाब दिया -----
जब हमे कोई दुःख दे तो रेत पे लिखना चाहिए ताकि वे जल्दी मिट जाये परन्तु जब कोई हमारे लिए अच्छा करता हे तो हमें पत्थर पर लिखना चाहिए जहा मिट ना पाएं भाव ये हे की हमे अपने साथ हुई बुरी घटना को भूल जाना चाहिए जबकि अच्छी घटना को सदेव याद रखना चाहिए !!